Na marginesie regulacji, za to w centrum akcji

Przywództwo w radzie nadzorczej nie płynie w Polsce z wątłych regulacji kodeksowych lub statutowych, a ze stosunków własnościowych w spółce (bądź z umocowania politycznego), a także z indywidualnych kompetencji i cech osobowościowych przewodniczącego. Splot tych czynników określi, kim będzie przewodniczący: liderem, arbitrem, rozjemcą, organizatorem pracy rady. Natomiast powierzany przewodniczącemu rady nadzorczej obszar działania bywa w poszczególnych spółkach bardzo zróżnicowany.

Przyjęty przez polskie prawo ustrój spółki akcyjnej zakłada rozdział funkcji zarządczych i nadzorczych, wobec czego zarząd i rada nadzorcza są oddzielnymi organami o odrębnych kompetencjach. Przejęliśmy ten system od Niemiec, gdzie wykształcił się on w XIX wieku. W krajach anglosaskich i na wielu innych rynkach miejsce tych dwóch organów zazwyczaj zajmuje jeden, rada dyrektorów (board of directors), skupiająca najwyższych funkcjonariuszy spółki nazywanych dyrektorami wykonawczymi (ang. executive directors; ameryk. inside directors) i powołane do nadzoru osoby spoza spółki, acz niekoniecznie spoza jej akcjonariatu – dyrektorów niewykonawczych (ang. non-executive directors – NEDs; ameryk. outside directors). Spór o wyższość jednego systemu nad drugim można wieść w nieskończoność.

Z racji pokładanych w nim oczekiwań i ciążących na nim powinności, przewodniczący rady jest w spółce postacią pierwszoplanową, nierzadko wywiera też wpływ na jej środowisko biznesowe. Lecz w Polsce jest on traktowany przez prawo marginalnie. Ksh dotyka go pobieżnie, statuty spółek mogą rozbudować jego uprawnienia tylko w granicach dozwolonych ustawowo, a regulaminy rad nadzorczych nie powinny wykraczać poza techniczne aspekty organizacji rady nadzorczej i sposobu wykonywania przez nią czynności.

Niemniej ogólne jedynie ujęcie przez prawo zadań, uprawnień i obowiązków przewodniczącego rady nadzorczej nie degraduje znaczenia tej funkcji. Jej piastun organizuje prace jednego z organów spółki, zatem jego pozycję wyznacza, aczkolwiek pośrednio, rola tego organu w spółce. Nawet przycięty do ustawowego minimum zakres kompetencji rady nadzorczej w spółce akcyjnej jest znaczny i doniosły. Wiele statutów wychodzi poza owe minimum, indywidualizując i rozszerzając kompetencje rady, nawet bardzo daleko.

STAŁY PRZYROST ZADAŃ RADY. W praktyce uprawnienia rady nadzorczej coraz częściej rosną aż po granicę wyznaczoną zakazem udzielania przez nią zarządowi wiążących poleceń co do prowadzenia spraw spółki, a niekiedy, nieformalnie, nawet poza tę granicę. Oprócz zakresu działania wyznaczonego przez Ksh, rada otrzymuje uprawnienia płynące ze statutu: katalog spraw, w których zarząd bywa zobowiązany uzyskać uprzednio zgodę rady nadzorczej na dokonanie określonych czynności, liczy nierzadko po kilkadziesiąt pozycji. Ustawa o rachunkowości nakłada na członków rady nadzorczej – na równi z prezesem zarządu spółki – rozległe obowiązki, oraz związaną z nimi odpowiedzialność, w dziedzinie sprawozdawczości. Ustawa o biegłych rewidentach powierza rozległe obowiązki radzie nadzorczej działającej poprzez powołany przez nią z jej składu komitet audytu, względnie działającą w pełnym składzie. Rady nadzorcze niektórych spółek są także obowiązane powołać komitet wynagrodzeń wyposażony w kolejne powinności. Dobre praktyki spółek notowanych na GPW oczekują od rady nadzorczej wykonywania specjalistycznych zadań, m.in. oceny sytuacji spółki, w tym oceny systemu kontroli wewnętrznej i zarządzania ryzykiem istotnym dla spółki.

Nie widać kresu dążeń do obarczania rady nadzorczej coraz liczniejszymi zadaniami, angażowania jej w coraz to nowe procesy, wymagające coraz bardziej specjalistycznej wiedzy i doświadczeń. W konsekwencji nieustannie rosną obowiązki organizatora jej prac – przewodniczącego.

MANDAT RÓŻNIE SPRAWOWANY. Pozwala to zrozumieć, dlaczego mandat przewodniczącego rady nadzorczej, piastuna tak ważnej funkcji, nie został przez prawo precyzyjnie określony. Otóż w różnych spółkach mandat ów bywa różnie sprawowany. Obowiązki i powinności, uprawnienia i przywileje, pozycja i zadania przewodniczącego rady nadzorczej to pochodne odmiennej dla każdej spółki, nawet dla różnych faz jej podróży przez rynek kapitałowy, kompozycji wielu elementów. Najwięcej zależy od struktury własności kapitału, ponieważ spółka akcyjna działa w oparciu o zasadę rządów większości przy poszanowaniu praw mniejszości, a proporcje między nimi bywają różne i zmienne. Znajdują one odbicie w regulacjach statutowych i regulaminowych.

Liczy się także właściwa dla danej spółki kultura korporacyjna, nie bez znaczenia są wreszcie cechy osobiste przewodniczącego, jak niezależność materialna i moralna, wiedza, talenty koncyliacyjne, doświadczenie, zaplecze u inwestorów, wsparcie przez interesariuszy, autorytet na rynku, nawet wiek.

Natomiast zarysowane przez Ksh ramy prawne funkcji przewodniczącego rady nadzorczej nie obejmują, ale też nie ograniczają, obszaru jego działania. Nieraz wychodzi on daleko poza te ramy, innym razem bywa do nich przykrojony. Skoro każda spółka bywa inna, skoro różnią się one ustrojem, układem właścicielskim, przedmiotem działalności, pozycją na rynku, organizacją przedsiębiorstwa itd. – także obszar działania przewodniczącego rady nadzorczej bywa komponowany indywidualnie, a o odmiennościach nierzadko współdecyduje charakter piastuna tej funkcji. W praktyce nie wystarczy mu znajomość litery i ducha przepisów; potrzebne jest też rozeznanie, jak zachowywać się w radzie, w relacjach z jej członkami, oraz poza radą, w procesie współpracy z zarządem i pracownikami nadzorowanej spółki, jej akcjonariuszami i interesariuszami.

Wielu przewodniczących rad nadzorczych staje na wysokości stawianych przed nimi zadań; wielu innych nie dysponuje stosownym bogactwem wiedzy i doświadczeń, więc nie radzi sobie należycie z powierzoną im funkcją. Nie dostrzegam jednak potrzeby regulacji funkcji przewodniczącego rady nadzorczej spółki akcyjnej, w tym spółki publicznej, ani sposobu wykonywania przezeń mandatu.

Czytaj także: 2014.10.03 Wbrew naturze

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *