Zawodowcy [2001]

Tylko kwalifikacje pozwolą członkom rady unieść ciążącą na nich odpowiedzialność!

1 stycznia wszedł w życie kodeks spółek handlowych. W myśl przepisów dotyczących spółek kapitałowych (akcyjnej i z o.o.), członek zarządu, rady nadzorczej oraz likwidator powinien przy wykonywaniu swoich obowiązków dołożyć staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności. Od tego kręgu osób uchylony już kodeks handlowy wymagał dołożenia „staranności sumiennego kupca”. Na czym polega zmiana? Czy tylko na zastąpieniu archaicznego już sformułowania bardziej współczesnym brzmieniem? Czy także na podniesieniu – względnie na obniżeniu – wymogu staranności? Czy w związku z tym zmienia się próg odpowiedzialności członków zarządu i rady (oraz likwidatorów)?

„Sumienny kupiec” jako miernik staranności nie był pustym pojęciem w 1934 r., kiedy kodeks handlowy został ustanowiony. Współcześnie nie znaczy nic. Po wojnie „kupiec” zniknął z życia gospodarczego, nawet z żywego języka (sensację budził Marek Sobolewski, profesor prawa UJ, który w ankietach przekornie deklarował pochodzenie
„kupieckie”). Przetrwała za to „przekupka”. Wcale nie wszyscy zdają sobie sprawę, że nic jej z kupcem nie łączy. Co cechuje „sumiennego kupca”, nie wyjaśniono w przepisach, orzecznictwie ani piśmiennictwie. Wszyscy zgadzają się jednak z poglądem, że objęcie stanowiska w zarządzie lub radzie nadzorczej spółki, mimo braku wykształcenia lub wiadomości potrzebnych do jego pełnienia, już jest naruszeniem wymaganej staranności.

Miernik staranności w postaci zawodowego charakteru działalności trafił do prawa spółek z kodeksu cywilnego. Jest on mniej subiektywny, niż dawny kanon „sumiennego kupca”. Historyczny już kodeks handlowy był krokiem w stronę kodyfikacji systemu prawnego państwa, w którym zrazu obowiązywały odmienne prawa państw obcych. Na ziemiach dawnych zaborów panowały też różne zwyczaje, a także różne kultury kupieckie. Łatwiej scalić prawo, niż kulturę. Stąd staranność sumiennego kupca można było relatywizować. Skala sięgała przecież od Poznania po Kołomyję i Baranowicze…

Nowy miernik staranności zastępuje pierwiastek lokalny – globalnym. Od członka zarządu wymaga się zawodowstwa, a kanon zawodowstwa jest identyczny, lub bardzo zbliżony, na wszystkich kontynentach. Jak wzorzec metra znajduje się w Sevres, tak wzorzec menedżera jest dzisiaj wykuwany po drugiej stronie Paryża: w Fontainebleau, siedzibie INSEAD, słynnego instytutu kształcącego kadrę kierowniczą. Coraz częściej także kadrę polską.

Kodeks spółek handlowych podnosi kryterium staranności, a jednocześnie obniża próg odpowiedzialności członków zarządów i rad oraz likwidatorów. Wymaga się od nich obecnie kwalifikacji zbliżonych do tych, jakie reprezentują członkowie zarządów i rad w innych wysoko rozwiniętych krajach. Kto z nich nie dołoży staranności wynikającej z owych wysokich kwalifikacji, jakich się teraz po nich oczekuje – może ponieść odpowiedzialność.

O prawdziwych zawodowców łatwiej w zarządach polskich spółek. W radach nadzorczych częściej spotyka się amatorów. To właśnie amatorzy bywają wybierani do rad przez pracowników. To amatorów promuje Skarb Państwa, opowiadając się za obsadzaniem stanowisk w radach nadzorczych przez politycznych stronników. Ostatnio do rad często bywają wybierani młodzi absolwenci i studenci. Niektórzy mają całkiem wysokie kwalifikacje, lecz w przypadku wyrządzenia spółce szkody spowodowanej brakiem staranności rasowego zawodowca nie będą oni w stanie unieść ciężaru odpowiedzialności. Ich majątku nie wystarczy przecież na zadośćuczynienie! Ale na wiarygodność majątkową członka rady nadzorczej nikt już nie zwraca uwagi.

Kryteria zawodowstwa w radach nadzorczych już są, chociaż zawodu członka rady nie ma. Do rad nadzorczych bywają czasem wybierane osoby przypadkowe, bez pełnych kwalifikacji. Rady są przy tym jak drzwi obrotowe: ktoś wchodzi, ktoś wychodzi nie doczekawszy do końca kadencji – i tak w kółko. Odpowiedzialność ciążąca na członkach rad nadzorczych przemawia za powierzaniem tych obowiązków profesjonalistom. Przemawia ona też za tym, by składów rad nadzorczych nie zmieniać bez potrzeby. Uważam, że Skarb Państwa powinien w większym niż dotychczas stopniu obsadzać swoją pulę miejsc w radach w drodze konkursów. Pozwoli to oczyścić atmosferę wokół resortu. Pozwoli to także powściągnąć alotaż – rozbuchaną praktykę wspierania kandydatów politycznie bliskich domowi panującemu, ale niekompetentnych.

Im wyższych kwalifikacji wymagamy od członków zarządów i rad nadzorczych, im większą nakładamy na nich odpowiedzialność – tym bardziej przemyślane powinny być decyzje o udzielaniu im absolutorium. Czas wreszcie skończyć z praktyką automatycznego kwitowania członków organów spółki, bez należytego rozeznania konsekwencji uchwał w tym przedmiocie.

Tekst ogłoszony 8 stycznia 2001 r. w Magazynie Finansowym dziennika Prawo i Gospodarka.

Czytaj także:
2006.03.13 Profesjonaliści

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *